Qëllimi nuk duhet të jetë vetëm të presim sa më shumë turistë, qëllimi duhet të jetë të ndërtojmë një destinacion për të cilin bota e di se ia vlen të vizitohet, ndërsa qytetari në të e di se turizmi është pjesë e së ardhmes së tij.
Nga: Rabi Sedrak
A mjafton që Maqedonia të presë mijëra turistë që të themi se është destinacion turistik? Sigurisht që jo, numri i turistëve është një nga treguesit e suksesit të turizmit, por numri nuk është përkufizimi i plotë i një destinacioni turistik. Turizmi nuk është vetëm numri i avionëve që ulen në aeroport apo numri i dhomave të mbushura të hoteleve ose të dhënat statistikore që publikohen në fund të vitit. Turizmi është një sistem kompleks dhe i integruar që fillon me qytetarët dhe përfundon me përvojën e përgjithshme të turistit. Destinacioni i vërtetë turistik është ai që arrin ta bëjë turizmin pjesë përbërëse të ekonomisë, kulturës, shoqërisë dhe jetës së përditshme, dhe jo vetëm një aktivitet sezonal për pritjen e vizitorëve. Pikërisht për këtë arsye po e shkruaj këtë tekst, sepse Maqedonia ka parakushtet natyrore dhe kulturore për t’u bërë një destinacion serioz turistik, por ende nuk funksionon si një shtet i vërtetë turistik.
Së pari: Gatishmëria e popullsisë lokale
Ky është një nga parakushtet më të rëndësishme, nuk mund të ekzistojë turizëm i vërtetë pa një popullsi lokale që e kupton vlerën e turistit, e respekton atë dhe di si të sillet ndaj tij. Është e nevojshme të trajnohen punonjësit, pronarët e dyqaneve, taksistët, udhërrëfyesit turistikë dhe popullsia më e gjerë në fushën e mikpritjes, gjuhëve, kulturës turistike dhe sigurisë së turistëve.
Turisti nuk komunikon vetëm me hotelin apo me udhërrëfyesin turistik, ai komunikon me të gjithë shoqërinë. Mënyra se si do të pritet në rrugë, në restorant, në dyqan, në taksi ose në një atraksion turistik është pjesë e përvojës së tij turistike.
Së dyti: Ekzistenca e infrastrukturës së integruar turistike
Shteti turistik ka nevojë për aeroporte, rrugë, transport publik, sisteme komunikimi, internet, institucione shëndetësore, higjienë publike, siguri dhe mbrojtje, si dhe shërbime turistike të afta për t’i shërbyer vizitorit.
Nuk mund të ndërtojmë një hotel luksoz dhe më pas ta lejojmë turistin të përballet me mungesë të transportit publik ose shërbime të papërshtatshme në mjedisin e tij të afërt. Infrastruktura turistike fillon që nga momenti kur turisti mbërrin në shtet deri në momentin kur largohet.
Së treti: Ekzistenca e produkteve të vërteta turistike
Turizmi modern nuk mund të mbështetet vetëm në një atraksion turistik. Destinacioni i suksesshëm turistik ofron produkte të ndryshme turistike: turizëm kulturor, turizëm liqenor, ekoturizëm, turizëm shëndetësor, turizëm fetar, turizëm sportiv, turizëm aventuristik, turizëm kongresor dhe panaire, turizëm gastronomik, trashëgimi kulturore dhe shumë forma të tjera.
Por më e rëndësishmja është që potencialet natyrore dhe kulturore të shndërrohen në programe dhe përvoja konkrete që mund të ofrohen dhe shiten në tregun turistik, dhe jo vetëm të mbeten lokacione të bukura në hartën gjeografike. Një ujëvarë, një liqen, një kishë e vjetër ose një mal në vetvete nuk janë produkt turistik. Ato bëhen produkt turistik vetëm atëherë kur rreth tyre krijohet një përvojë e plotë: qasje, shërbim, udhërrëfyes, ushqim, akomodim, aktivitete, siguri dhe mundësi që turisti të shpenzojë para.
Së katërti: Cilësia e përvojës
Turisti nuk kujton vetëm numrin e vendeve që ka vizituar, turisti kujton se si është ndier gjatë udhëtimit. A është ndier mirë? A ka qenë pastër? A janë sjellë me respekt ndaj tij? A kanë qenë çmimet të qarta? A ka marrë vlerën e duhur për paratë që ka shpenzuar?
Përvoja turistike është produkti i vërtetë, mund të kemi bukuri të mrekullueshme natyrore, monumente historike dhe hotele moderne, por nëse turisti largohet me ndjenjën se është mashtruar, neglizhuar ose i pasigurt, atëherë industria turistike nuk e ka përmbushur detyrën e saj themelore.
Së pesti: Mbrojtja e identitetit dhe kulturës
Shteti turistik nuk duhet t’i kopjojë të tjerët, ai duhet ta shndërrojë identitetin e vet në përparësi konkurruese. Trashëgimia, ushqimi, muzika, zanatet, zakonet dhe historitë lokale mund të shndërrohen në burime ekonomike dhe turistike, me kusht që të ruhen dhe të mos shndërrohen në paraqitje artificiale dhe të komercializuara pa autenticitet.
Turisti udhëton për të përjetuar një përvojë që nuk mund ta përjetojë në shtëpinë e tij. Pikërisht për këtë arsye autenticiteti bëhet një nga vlerat më të mëdha të turizmit bashkëkohor. Një shtet që e humb identitetin e vet dhe përpiqet të jetë kopje e destinacioneve të tjera turistike, në fakt humb një nga përparësitë e veta më të mëdha konkurruese. A ekziston ndonjë kafene në Greqi që nuk ofron eliniko’ (kafe greke) ose bakllava? Gjenden kudo, madje edhe në kafeteritë më moderne.
Së gjashti: Strategjia kombëtare turistike
Turizmi nuk duhet të menaxhohet me logjikën: “Sa turistë mbërritën këtë vit?” Ka pyetje shumë më të rëndësishme: Sa shpenzoi turisti? Sa net qëndroi? Çfarë përqindje e turistëve u kthyen përsëri? Sa vende pune u krijuan? Sa kompani vendase fituan nga turizmi?
Çdo destinacion turistik ka nevojë për një strategji afatgjatë dhe bashkëpunim të vërtetë ndërmjet shtetit, sektorit privat, vetëqeverisjes lokale dhe qytetarëve. Nuk mjafton të vendoset objektiv për rritjen e numrit të turistëve. Qëllimi duhet të jetë rritja e cilësisë dhe vlerës ekonomike të turizmit.
Së shtati: Qyteti turistik duhet të jetojë dhe të hapet kur turistët janë të pranishëm
Një nga paradokset më të mëdha të turizmit në Maqedoni është se shpesh presim që turistët të vijnë, ndërsa në të njëjtën kohë qytetet sillen sikur duan që turistët të largohen sa më shpejt. Sezoni turistik do të thotë që qyteti të jetë i gjallë, aktiv dhe i qasshëm gjatë periudhës kur vizitorët janë të pranishëm.
Nuk mund të flasim se jemi destinacion turistik nëse në mes të gushtit, në kulmin e sezonit turistik, qyteti pas orës 21 ose 22 fillon të duket sikur është mbyllur. Dyqanet punojnë deri në orën 17 (përveç atyre në qendrat tregtare që punojnë deri në orën 21:30). Restorantet shpesh e mbyllin kuzhinën rreth orës 22, kafeteritë dhe restorantet në shumë raste punojnë vetëm deri në mesnatë, dhe më pas qyteti praktikisht fiket.
Epo, si presim atëherë që turistët t’i shpenzojnë paratë nëse nuk kanë ku t’i shpenzojnë?
Turisti nuk vjen në qytet gjatë orarit të punës nga 8 deri në 16. Ai vjen për të pushuar, për të shëtitur, për të darkuar, për të bërë pazar, për t’u argëtuar, për të vizituar lokale, për të blerë suvenire dhe për ta ndier qytetin dhe atmosferën e tij. Nëse në orën 18 i mbyllim dyqanet, në orën 22 kuzhinat, ndërsa në mesnatë praktikisht e fikim qytetin, atëherë ne nuk krijojmë ekonomi turistike, por vetëm u lejojmë turistëve të kalojnë nëpër qytet.
Veçanërisht e palogjikshme (për të mos thënë marrëzi) është që restorantet dhe lokalet të mbyllen për pushim kolektiv në mes të gushtit, në kulmin e sezonit, kur nuk ka shkollë, kur një pjesë e madhe e popullsisë është me pushime vjetore dhe kur sektori turistik duhet të punojë me kapacitet maksimal.
Së teti: Atmosferë turistike VS “ghost city”
Ekziston edhe një problem tjetër që është shumë më i vështirë për t’u matur, por ndoshta është edhe më i rëndësishëm – atmosfera! Turistët kërkojnë ATMOSFERË. Turisti dëshiron të dalë në mbrëmje dhe të shohë njerëz në rrugë (si në Ohër, për shembull). Dëshiron të gjejë një restorant të hapur. Dëshiron të ulet për kafe ose për një uiski. Dëshiron të hyjë në një dyqan. Dëshiron të shëtisë nëpër një qendër të gjallë. Kur pas orës 22 rrugët fillojnë të boshatisen, lokalet mbyllen, kuzhinat ndalojnë së pranuari porosi dhe qyteti gradualisht fiket, destinacioni turistik e humb një nga vlerat e tij më të mëdha – jetën.
Një qytet që në gusht, në kulmin e sezonit turistik, duket si një qytet fantazmë (ghost city) nuk jep mesazh se është destinacion turistik. Jep mesazh se turistët vetëm tolerohen të shëtisin nëpër qytet, por nuk janë vërtet të mirëpritur. Nuk duhet ta kopjojmë verbërisht modelin evropian nga vendet nordike.
Së nënti: Modeli steril evropian
Modeli evropian i turizmit në mjedise të caktuara bëhet tepër i rregulluar, i parashikueshëm dhe steril. Orari i punës përshtatet me logjikën administrative, dhe jo me jetën e qytetit dhe nevojat e turistëve. Por turizmi nuk është kategori administrative, turizmi është industri e përvojës, ndërsa përvoja nuk përfundon në orën 18.
Shikoni qytetet turistike në Itali, për shembull, në shumë vende turistike, veçanërisht gjatë sezonit, jeta vazhdon deri vonë gjatë natës. Shikoni Stambollin, ku zonat turistike dhe tregtare vazhdojnë të jetojnë për aq kohë sa ka njerëz, vizitorë dhe kërkesë. Kjo nuk do të thotë se çdo dyqan duhet të punojë 24 orë ose se çdo restorant duhet të jetë i hapur deri në orën 3 të mëngjesit.
Çështja është tjetër, orari i punës duhet ta ndjekë kërkesën turistike, dhe jo turisti të detyrohet ta ndjekë orarin e punës së administratës. Nëse në orën 23:30 ka qindra njerëz në rrugë, atëherë duhet të ekzistojnë restorante, kafeteri, dyqane dhe shërbime të tjera që mund t’u shërbejnë atyre. Ky është treg, ky është turizëm! Dhe jo t’i dënojmë dyqanet nëse punojnë pas orës 19:00…
Dhe së dhjeti: Turizmi funksionon për qytetarët, jo kundër tyre
Kjo ndoshta është pika më e rëndësishme, nëse qytetari nuk sheh përfitim nga turizmi, shteti nuk do të jetë në gjendje të ndërtojë një industri të qëndrueshme turistike. Të ardhurat nga turizmi duhet të arrijnë te komunitetet lokale përmes vendeve të punës, ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme, zanateve, shërbimeve dhe investimeve lokale.
Turizmi nuk duhet të jetë industri nga e cila përfitojnë vetëm hotelet e mëdha dhe disa investitorë, ndërsa popullsia lokale përballet me çmime më të larta, kaos në trafik, ndotje dhe ngarkesë të infrastrukturës. Qytetarët duhet të shohin përfitim të drejtpërdrejtë, vetëm atëherë do të bëhen partner natyrorë të zhvillimit turistik.
Turizmi nuk është shifër, turizmi është kulturë dhe sistem.
Turizmi në Maqedoni duhet të shndërrohet në një sistem të integruar: njerëz të trajnuar, komunitet lokal të vetëdijshëm dhe të përgatitur, infrastrukturë të fortë, produkt të larmishëm turistik, cilësi të lartë të shërbimit, siguri, qëndrueshmëri, strategji kombëtare dhe të ardhura reale ekonomike që arrijnë te qytetarët.
Prandaj qëllimi nuk duhet të jetë vetëm të presim sa më shumë turistë, qëllimi duhet të jetë të ndërtojmë një destinacion për të cilin bota e di se ia vlen të vizitohet, ndërsa qytetari në të e di se turizmi është pjesë e së ardhmes së tij. Dhe suksesi matet sipas cilësisë së asaj që u ofron turistëve, sipas përvojës që ata marrin me vete dhe sipas zhvillimit, vendeve të punës dhe jetës më të mirë që turizmi lë pas në shoqëri.
