Më 15 gusht 2012, në moshën 64-vjeçare, ndërroi jetë Arbën Xhaferi, politikan, intelektual dhe një nga përfaqësuesit më të rëndësishëm të skenës politike shqiptare në Maqedoni. Sot shënohen 14 vjet nga vdekja e tij.
Xhaferi ndërroi jetë si pasojë e një goditjeje në tru, ndërsa gjatë viteve të fundit të jetës u përball edhe me sëmundjen e Parkinsonit. Roli i tij në historinë e re të Maqedonisë edhe sot është objekt i interpretimeve të ndryshme politike dhe historike, por është e padiskutueshme se ai ishte një nga figurat politike më me ndikim në vend në periudhën pas pavarësisë.
Arbën Xhaferi lindi më 24 janar 1948 në Tetovë. Diplomoi në filozofi në Universitetin e Beogradit dhe që në moshë të re u përfshi në proceset politike dhe shoqërore që prekën komunitetin shqiptar në ish-Jugosllavi.
Nga demonstratat në Tetovë deri në Prishtinë
Angazhimi politik i Xhaferit kishte filluar shumë përpara pavarësisë së Maqedonisë. Si i ri, ai mori pjesë në demonstratat shqiptare në Tetovë në vitin 1968. Sipas burimeve biografike, për shkak të pjesëmarrjes dhe qëndrimeve të tij politike, ai u përball me përndjekje dhe u detyrua të kërkonte një mjedis më të sigurt për të jetuar dhe punuar në Prishtinë.
Pikërisht në Prishtinë Xhaferi e kaloi pjesën më të madhe të zhvillimit të tij profesional dhe intelektual. U afirmua si gazetar, kritik kulturor dhe intelektual, ndërsa nga mesi i viteve ’70 deri në vitin 1990 punoi në Radio-Televizionin e Prishtinës, ku ishte kryeredaktor, përkatësisht përgjegjës i Programit Kulturor.
Pas heqjes së autonomisë së Kosovës dhe spastrimeve politike në media gjatë regjimit të Slobodan Millosheviqit, shumë gazetarë dhe redaktorë shqiptarë u larguan nga Radio-Televizioni i Prishtinës. Në atë periudhë përfundoi edhe karriera mediatike e Xhaferit, i cili në fillim të viteve ’90 u kthye në Maqedoni.
Pikërisht pas kthimit në Tetovë fillon karriera e tij e dytë e madhe – ajo politike.
Nga gazetaria në politikë
Në gjysmën e parë të viteve ’90, në bllokun politik shqiptar të atëhershëm nisën ndarjet e mëdha rreth mënyrës se si duhej të artikuloheshin kërkesat e shqiptarëve në Maqedoni. Në Partinë për Prosperitet Demokratik u krijua një rrymë më radikale politike, ndërsa Xhaferi u identifikua si intelektuali që mund t’i formulonte politikisht këto qëndrime.
Në zgjedhjet parlamentare të vitit 1994 u zgjodh deputet i pavarur, ndërsa më vonë u bë një nga figurat kryesore të bllokut të ri politik, nga i cili do të krijohej Partia Demokratike Shqiptare – PDSH.
Xhaferi ishte themelues dhe kryetar i parë i PDSH-së dhe e drejtoi partinë deri në vitin 2007. Nën drejtimin e tij, PDSH-ja u bë një nga dy partitë dominuese në mesin e elektoratit shqiptar në Maqedoni.
Partia e tij ishte pjesë e koalicionit qeveritar të udhëhequr nga VMRO-DPMNE e Ljubço Georgievskit gjatë periudhës 1998–2002, ndërsa sërish u bë pjesë e pushtetit pas zgjedhjeve të vitit 2006, në qeverinë e Nikolla Gruevskit.
Të drejtat e shqiptarëve si temë qendrore politike
Xhaferi ishte i njohur për paraqitjen e tij të drejtpërdrejtë, debatet e ashpra politike dhe mënyrën intelektuale me të cilën argumentonte qëndrimet e tij.
Një nga temat qendrore të veprimtarisë së tij politike ishte pozita kushtetuese e shqiptarëve dhe zgjerimi i të drejtave të tyre kolektive dhe gjuhësore.
Se sa shumë e preokuponte kjo çështje tregon një nga deklaratat e tij të njohura:
„Edhe kur bie të fle, edhe kur zgjohem, ditën dhe natën, vazhdimisht mendoj për ndryshimin e Kushtetutës.“
Gjatë periudhës së pjesëmarrjes së tij në pushtet u bë edhe një hap i rëndësishëm në arsimin e lartë në gjuhën shqipe me themelimin e Universitetit të Evropës Juglindore në Tetovë.
Arbën Xhaferi dhe viti 2001
Periudha më e rëndësishme e karrierës së tij politike ishte padyshim konflikti i armatosur i vitit 2001.
Xhaferi fillimisht kishte qëndrim kritik ndaj zgjidhjes së problemeve politike përmes rrugës së armatosur, por si lider i PDSH-së u bë një nga pjesëmarrësit kryesorë në negociatat politike që përfunduan me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit.
Më 13 gusht 2001, Xhaferi ishte një nga nënshkruesit e marrëveshjes, së bashku me presidentin e atëhershëm Boris Trajkovski dhe liderët Ljubço Georgievski, Branko Cërvenkovski dhe Imer Imeri.
Me marrëveshjen iu dha fund konfliktit të armatosur dhe u vendos një kornizë e re kushtetuese dhe politike për marrëdhëniet ndëretnike në vend.
Pas nënshkrimit, Xhaferi iu drejtua të pranishmëve në mënyrë simbolike në gjuhën shqipe:
„Bazuar në dispozitat e Marrëveshjes Kornizë, në këtë moment zgjodha të flas në gjuhën time.“
Më vonë, megjithatë, ai ishte edhe kritik ndaj mënyrës se si marrëveshja zbatohej, duke vlerësuar se disa nga zgjidhjet e saj dhe zbatimi i tyre nuk i kishin përmbushur pritjet.
Ngritja e BDI-së dhe tërheqja nga politika
Zgjedhjet parlamentare të vitit 2002 sollën një ndryshim të madh në bllokun politik shqiptar. BDI-ja e sapoformuar e Ali Ahmetit mori pozitën dominuese te votuesit shqiptarë, ndërsa PDSH-ja humbi primatin që kishte pasur gjatë viteve të mëparshme.
Pavarësisht kësaj, Xhaferi mbeti në krye të partisë dhe vazhdoi të ishte një nga zërat më me ndikim politik dhe intelektual shqiptarë në Maqedoni.
Në vitin 2007, për shkak të përkeqësimit të gjendjes shëndetësore dhe përballjes shumëvjeçare me sëmundjen e Parkinsonit, u tërhoq nga pozita e kryetarit të PDSH-së.
Pasardhës i tij u bë Menduh Thaçi, ndërsa Xhaferi mori pozitën e kryetarit të nderit të partisë.
Për tërheqjen e tij nga politika, ai kishte thënë shkurt:
„Kjo është gjëja më normale që do të mund të bëja.“
Politikan me profil të theksuar intelektual
Xhaferi nuk ishte një lider tipik partiak ballkanik. Formimi i tij në filozofi, puna shumëvjeçare në gazetari dhe interesimi për kulturën ndiheshin fuqishëm në paraqitjet e tij publike.
Ai shkruante dhe fliste për demokracinë në shtetet multietnike, të drejtat kombëtare, raportin ndërmjet të drejtave individuale dhe kolektive dhe të ardhmen e Ballkanit.
Kundërshtarët e tij politikë shpesh përplaseshin ashpër me qëndrimet e tij, por edhe mes tyre ishte e vështirë të mohohej përgatitja e tij intelektuale dhe aftësia për t’i artikuluar qartë idetë e tij politike.
Në historinë politike të Maqedonisë së pavarur mbeti i njohur edhe si një njeri që mori pjesë drejtpërdrejt në disa nga proceset më të rëndësishme – nga riformësimi i faktorit politik shqiptar në vitet ’90, përmes koalicionit qeveritar të vitit 1998, deri te konflikti dhe Marrëveshja e Ohrit në vitin 2001.
Vitet e fundit
Gjendja shëndetësore gradualisht e largoi Xhaferin nga politika aktive dhe paraqitjet e tij publike u bënë gjithnjë e më të rralla.
Në gusht të vitit 2012 pësoi një goditje të rëndë në tru dhe u shtrua në spital në Shkup. Pas disa ditësh në gjendje të rëndë, Arbën Xhaferi ndërroi jetë më 15 gusht 2012, në moshën 64-vjeçare.
U varros në Tetovë.
Katërmbëdhjetë vjet pas vdekjes së tij, vlerësimet për qëndrimet dhe trashëgiminë politike të Arbën Xhaferit mbeten të ndryshme. Por vështirë se mund të mohohet se ai ishte një nga personalitetet më të spikatura politike dhe intelektuale në Maqedoni pas pavarësisë dhe një njeri që la gjurmë të përhershme në zhvillimin e faktorit politik shqiptar dhe marrëdhënieve ndëretnike në vend.
