Rrugëtimi i tij është veçanërisht interesant, sepse ndërthur historinë shqiptare me atë osmane, arabe dhe palestineze. Ai ishte pjesë e një brezi njerëzish që u formuan në administratën dhe strukturat ushtarake të Perandorisë Osmane, por që më vonë u përfshinë në krijimin e institucioneve politike të vendeve të reja që dolën nga shpërbërja e saj.
Ahmed Hilmi Pasha, i njohur edhe si Ahmed Hilmi Abd al-Baqi, lindi në vitin 1882 ose 1883 në Sidon, në territorin e sotëm të Libanit. Në literaturën historike përmendet si personalitet me origjinë shqiptare dhe në disa burime lidhet me emërtimin tradicional al-Arnauti, një term që përdorej në hapësirën osmane për të identifikuar njerëzit me prejardhje shqiptare.
Fëmijëria dhe formimi i tij u zhvilluan në një kohë kur Perandoria Osmane ende ushtronte ndikim të madh politik dhe administrativ në Lindjen e Mesme. Kjo ishte një periudhë e ndryshimeve të mëdha, kur institucionet osmane po përballeshin me sfida të brendshme, lëvizje kombëtare dhe presionin në rritje të fuqive evropiane.
Hilmi Pasha u orientua drejt karrierës ushtarake dhe administrative. Formimi i tij në strukturat osmane i dha mundësinë të ndërtonte një karrierë të rëndësishme, duke u dalluar jo vetëm në fushën ushtarake, por edhe në administrimin e financave dhe në drejtimin e institucioneve shtetërore.
Nga administrata osmane te politika arabe
Karriera e Ahmed Hilmi Pashës nuk filloi në Palestinë, por në strukturat administrative dhe financiare të Perandorisë Osmane. Pas përfundimit të arsimit fillor në Nablus, ai vazhdoi studimet në Stamboll, ku u formua në një periudhë kur administrata osmane po kalonte reforma të rëndësishme.
Pas kthimit në Palestinë, ai punoi në Bankën Bujqësore Osmane në Nablus. Më vonë u angazhua në administratën shtetërore në Irak, ku mbajti përgjegjësi financiare dhe administrative në provincat e Diwaniyas dhe Amaras. Kjo përvojë e ndihmoi të krijonte njohuri të thella mbi financat publike, ekonominë bujqësore dhe funksionimin e institucioneve shtetërore.
Gjatë Luftës së Parë Botërore, ai u përfshi edhe në organizimin e vullnetarëve fisnorë në Irak, të cilët luftuan përkrah ushtrisë osmane kundër forcave britanike. Kjo periudhë shënoi një fazë të rëndësishme në formimin e tij politik dhe ushtarak.
Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore dhe dobësimit të Perandorisë Osmane, Hilmi Pasha u orientua drejt lëvizjes së re politike arabe, e cila synonte krijimin e një rendi të ri shtetëror në Lindjen e Mesme.
Ai u bë një nga anëtarët e rëndësishëm të Partisë Arabe të Pavarësisë (Al-Istiqlal al-Arabi), e cila mbështeste pavarësinë politike të territoreve arabe dhe kundërshtonte dominimin kolonial evropian.
Në vitet 1919–1920, gjatë administrimit të emirit Faisal bin Hussein në Damask, ai mori përgjegjësi të larta në Ministrinë e Financave të Sirisë. Ishte një periudhë e rëndësishme, sepse përpjekjet për krijimin e një shteti arab të pavarur në Siri u përballën me interesat e fuqive evropiane, veçanërisht të Francës.
Pas pushtimit francez të Damaskut në vitin 1920 dhe rrëzimit të administratës së Faisalit, Hilmi Pasha vazhdoi karrierën e tij në Transjordani. Atje shërbeu në administratën e emiratit të Abdullahut I dhe mbajti funksione të rëndësishme financiare, përfshirë postin e ministrit të Financave në vitet 1922–1924.
Ky rrugëtim dëshmon se ai nuk ishte thjesht një figurë politike lokale, por një administrator me përvojë rajonale, i cili kishte shërbyer në disa prej qendrave më të rëndësishme politike të Lindjes së Mesme.
Kthimi në Palestinë dhe ndërtimi i institucioneve ekonomike
Një nga kapitujt më të rëndësishëm të jetës së Ahmed Hilmi Pashës ishte angazhimi i tij në zhvillimin ekonomik të Palestinës.
Pas kthimit në Jerusalem, në mesin e viteve 1920, ai u përfshi në administrimin e institucioneve të vakëfeve islame dhe në jetën ekonomike e politike palestineze. Ai e kuptonte se një lëvizje kombëtare nuk mund të mbështetej vetëm në deklarata politike, protesta dhe rezistencë, por kishte nevojë edhe për institucione financiare, kapital vendas dhe mekanizma ekonomikë që do t’i mundësonin shoqërisë të qëndronte e organizuar.
Për këtë arsye, ai u bë një prej figurave të rëndësishme në krijimin dhe zhvillimin e institucioneve financiare palestineze.
Një prej iniciativave më të rëndësishme ishte pjesëmarrja e tij në themelimin e Bankës Arabe në vitin 1930, së bashku me dhëndrin e tij, Abdul Hamid Shuman. Banka Arabe u shndërrua më vonë në një prej institucioneve më të rëndësishme bankare të botës arabe.
Por angazhimi i tij ekonomik nuk u kufizua vetëm në sektorin bankar. Ai kontribuoi edhe në zhvillimin e institucioneve të kreditimit bujqësor, të cilat synonin t’u siguronin fermerëve palestinezë mundësi financimi, të zvogëlonin varësinë nga huadhënësit privatë dhe të ndihmonin ruajtjen e pronësisë mbi tokën.
Në këtë drejtim, ai ishte i përfshirë në iniciativa që kishin rëndësi jo vetëm ekonomike, por edhe kombëtare. Në një periudhë kur blerja dhe humbja e tokave palestineze ishte shndërruar në një çështje thelbësore politike, financimi i fermerëve dhe mbrojtja e pronësisë mbi tokën kishin një rëndësi strategjike.
Ai kontribuoi gjithashtu në krijimin e institucioneve të tjera financiare, ndërsa më vonë themeloi Bankën Kombëtare Arabe (Arab National Fund), e cila kishte për qëllim mbështetjen e veprimtarisë kombëtare dhe politike palestineze.
Këto iniciativa e bëjnë Ahmed Hilmi Pashën një figurë të veçantë: ai ishte një politikan që e kuptonte se pavarësia dhe vetëorganizimi i një populli kërkojnë edhe baza të qëndrueshme ekonomike.
Përplasja me administratën britanike dhe angazhimi kombëtar palestinez
Gjatë mandatit britanik në Palestinë, Ahmed Hilmi Pasha u bë gjithnjë e më aktiv në organizimin politik të palestinezëve.
Në vitin 1936, ai ishte pjesë e Komitetit të Lartë Arab (Arab Higher Committee), organit kryesor politik që përfaqësonte lëvizjen kombëtare palestineze në atë periudhë. Ai mbajti përgjegjësi të rëndësishme brenda këtij organizimi dhe u përfshi në përpjekjet për koordinimin e qëndrimeve politike kundër politikave britanike dhe projektit sionist në Palestinë.
Revolta arabe e viteve 1936–1939 ishte një nga momentet më të rëndësishme të rezistencës palestineze kundër mandatit britanik dhe zgjerimit të projektit kombëtar hebre në territorin palestinez.
Administrata britanike ndërmori masa të ashpra ndaj drejtuesve politikë palestinezë. Në vitin 1937, Ahmed Hilmi Pasha u arrestua dhe u internua në Ishujt Seychelles, së bashku me figura të tjera të Komitetit të Lartë Arab.
Internimi ishte një goditje e rëndësishme për organizimin politik palestinez, sepse synonte dobësimin e udhëheqjes dhe largimin e figurave që mund të mobilizonin popullsinë.
Megjithatë, kjo nuk e ndërpreu angazhimin e tij. Pas kthimit, ai vazhdoi të ishte pjesë e elitës politike dhe ekonomike palestineze dhe u përfshi në rindërtimin e strukturave përfaqësuese kombëtare.
Në vitin 1946, kur Komiteti i Lartë Arab u riorganizua në Bludan, Siri, Ahmed Hilmi Pasha ishte ndër figurat që u përfshinë në këtë strukturë.
Viti 1948: mbrojtja e Jerusalemit dhe kryeministër i Palestinës
Viti 1948 shënoi kulmin dhe njëkohësisht tragjedinë më të madhe të karrierës politike të Ahmed Hilmi Pashës.
Pas miratimit të planit të ndarjes së Palestinës nga Kombet e Bashkuara në nëntor të vitit 1947, vendi u përfshi nga një konflikt gjithnjë e më i ashpër. Me përfundimin e mandatit britanik dhe shpalljen e shtetit të Izraelit në maj të vitit 1948, lufta mori përmasa rajonale.
Në këtë periudhë, Hilmi Pasha ishte një nga figurat e pakta të rëndësishme të Komitetit të Lartë Arab që vazhdonte të qëndronte në Jerusalem. Ai u përfshi në organizimin e mbrojtjes së qytetit dhe në përpjekjet për koordinimin e forcave palestineze.
Më 16 qershor 1948, mbreti Abdullah I i Transjordanisë e emëroi në pozitën e guvernatorit ushtarak të Jerusalemit. Ky emërim tregonte besimin që gëzonte si administrator dhe si figurë politike me përvojë.
Por zhvillimet e luftës po e ndryshonin me shpejtësi hartën politike të Palestinës. Qytete dhe territore të shumta ranë nën kontrollin e forcave izraelite, ndërsa popullsia palestineze u përball me zhvendosje masive dhe humbjen e shtëpive e pronave të saj.
Në këtë kontekst, Liga Arabe vendosi të ndërmarrë një hap politik për të ruajtur përfaqësimin shtetëror palestinez. Në shtator të vitit 1948, në Gaza u shpall krijimi i Qeverisë Gjithë-Palestineze (All-Palestine Government), ndërsa Ahmed Hilmi Pasha u zgjodh kryeministër i saj.
Më 22 shtator 1948, ai mori drejtimin e kësaj qeverie, ndërsa Haxhi Amin el-Huseini u vendos në krye të strukturës si president.
Kjo ishte një ngjarje me rëndësi të jashtëzakonshme simbolike dhe politike. Për herë të parë po krijohej një qeveri që pretendonte të përfaqësonte Palestinën si tërësi dhe të shprehte të drejtën e popullit palestinez për vetëvendosje dhe pavarësi.
Në deklarimet e tij drejtuar komunitetit ndërkombëtar, Hilmi Pasha argumentonte se populli palestinez kishte të drejtë të vendoste për të ardhmen e vendit të vet dhe se krijimi i qeverisë ishte një shprehje e kësaj të drejte.
Qeveria synonte të përfaqësonte Palestinën brenda kufijve që ekzistonin para përfundimit të mandatit britanik, të mbronte të drejtat e popullsisë vendase, të garantonte të drejtat e pakicave dhe të siguronte mbrojtjen e vendeve të shenjta dhe lirinë e besimit për të gjitha komunitetet.
Megjithatë, realiteti politik ishte shumë më i vështirë sesa deklaratat dhe synimet e kësaj qeverie.
Qeveria Gjithë-Palestineze nuk arriti të krijonte kontroll efektiv mbi territorin palestinez. Ajo u përball me kundërshtimin e Mbretërisë së Transjordanisë, e cila kishte ambicie të veta për territoret palestineze, me mungesën e një aparati të pavarur administrativ dhe ushtarak dhe me zhvillimet e luftës, të cilat e kufizuan gjithnjë e më shumë hapësirën e saj të veprimit.
Ajo nuk arriti të fitonte njohje të gjerë ndërkombëtare dhe mbeti kryesisht e varur nga mbështetja e Egjiptit dhe e disa shteteve arabe.
Megjithatë, rëndësia historike e kësaj qeverie nuk mund të matet vetëm me aftësinë e saj për të ushtruar pushtet real. Ajo përfaqësonte një përpjekje për ta ruajtur ekzistencën politike të Palestinës në një moment kur vendi po kalonte një transformim dramatik dhe kur rrezikohej të zhdukej nga harta si njësi politike e organizuar.
Përpjekjet për ta mbajtur gjallë përfaqësimin palestinez
Pas krijimit të Qeverisë Gjithë-Palestineze, Ahmed Hilmi Pasha vazhdoi të përfaqësonte çështjen palestineze në takimet dhe institucionet e Ligës Arabe në Kajro.
Pavarësisht vështirësive, ai nuk u tërhoq nga angazhimi politik. Në vitet pasuese, vazhdoi të punonte për ruajtjen e përfaqësimit palestinez dhe për krijimin e strukturave ekonomike që mund të ndihmonin në organizimin e shoqërisë palestineze.
Ai u vendos në Kajro, ku themeloi Bankën e Kombit Arab (Al-Ummah Arab Bank), duke vazhduar kështu angazhimin e tij në fushën bankare dhe financiare.
Në këtë periudhë, ndikimi i tij politik ishte më i kufizuar për shkak të realiteteve të reja në Lindjen e Mesme. Palestina ishte ndarë në zona të ndryshme kontrolli, ndërsa institucionet që synonin përfaqësimin e saj nuk kishin mundësi të ushtronin sovranitet të mirëfilltë.
Ahmed Hilmi Pasha ndërroi jetë më 29 qershor 1963, në Suq el-Gharb të Libanit, ku kishte shkuar për trajtim mjekësor. Sipas të dhënave biografike, trupi i tij u dërgua në Jerusalem, ku u varros.
Ai la pas një trashëgimi të rëndësishme politike, ekonomike dhe institucionale, e cila për një kohë të gjatë nuk mori vëmendjen që meritonte në rrëfimet e përgjithshme për historinë palestineze.
Prejardhja shqiptare dhe lidhja me historinë tonë
Një nga aspektet më interesante të biografisë së Ahmed Hilmi Pashës është prejardhja e tij shqiptare.
Megjithatë, këtu duhet bërë një dallim historik i rëndësishëm. Ai nuk ishte shqiptar i lindur dhe i rritur në trojet shqiptare. Sipas dokumentacionit biografik, gjyshi i tij nga ana e babait ishte shqiptar, ndërsa babai i tij, Abd al-Baqi, kishte lindur në Tulkarm të Palestinës dhe shërbente si oficer në ushtrinë osmane. Ahmed Hilmi lindi në Sidon, në Libanin e sotëm, për shkak të shërbimit të të atit.
Për këtë arsye, në burimet historike ai identifikohet me prejardhje shqiptare, ndërsa vetë jeta dhe veprimtaria e tij u lidhën ngushtë me Palestinën dhe botën arabe.
Një përshkrim interesant që përdoret në literaturën për të është se ai ishte shqiptar nga origjina, turk nga formimi, arab nga ndjenja dhe palestinez nga identiteti dhe besnikëria politike.
Ky përshkrim pasqyron kompleksitetin e identitetit të njerëzve të formuar në hapësirën shumëkombëshe të Perandorisë Osmane, ku prejardhja familjare, gjuha, kultura dhe përkatësia politike nuk përputheshin gjithmonë me kufijtë e sotëm kombëtarë.
Pikërisht kjo e bën historinë e tij interesante edhe për shqiptarët. Ajo dëshmon se diaspora shqiptare, përmes brezave të ndryshëm, ka qenë pjesë e proceseve të rëndësishme politike dhe institucionale në Lindjen e Mesme.
Analizë historike: më shumë se një kryeministër
Rëndësia e Ahmed Hilmi Pashës nuk qëndron vetëm në faktin se ai ishte me prejardhje shqiptare dhe arriti të bëhej kryeministër i një qeverie palestineze. Vlera e tij historike qëndron në shumëdimensionalitetin e veprimtarisë së tij.
Së pari, ai përfaqëson modelin e një administratori dhe politikani që arriti të ndërtojë karrierë në disa sisteme shtetërore. Shërbimi në administratën osmane, në Sirinë e Faisalit dhe në Transjordani i dha një përvojë të gjerë në menaxhimin e institucioneve publike.
Së dyti, ai ishte një nga figurat që kuptoi rëndësinë e pavarësisë ekonomike për realizimin e aspiratave kombëtare. Angazhimi i tij në krijimin e bankave, institucioneve financiare dhe mekanizmave të kreditimit për bujqësinë tregon se ai e shihte zhvillimin ekonomik si pjesë të pandashme të organizimit politik.
Së treti, ai ishte një figurë që nuk u kufizua në veprimtarinë administrative. Përfshirja në Komitetin e Lartë Arab, internimi nga autoritetet britanike dhe angazhimi në mbrojtjen e Jerusalemit dëshmojnë për një karrierë të gjatë politike në një periudhë jashtëzakonisht të vështirë.
Së katërti, emërimi i tij si kryeministër në vitin 1948 duhet kuptuar në kontekstin e një tragjedie kombëtare. Ai mori përsipër drejtimin e një qeverie që kishte legjitimitet politik dhe simbolik, por pothuajse aspak mundësi reale për të ushtruar pushtet mbi territorin që pretendonte të përfaqësonte.
Në këtë kuptim, historia e tij është edhe historia e përpjekjes së një populli për të ruajtur subjektivitetin politik në një kohë kur humbiste kontrollin mbi territorin dhe institucionet e veta.
Trashëgimia që meriton të kujtohet
Ahmed Hilmi Pasha është një prej atyre personaliteteve që meritojnë një vend më të rëndësishëm në kujtesën historike shqiptare. Jo vetëm për shkak të origjinës së tij, por edhe për shkak të nivelit të lartë të përgjegjësive që mbajti dhe ndikimit që pati në zhvillimet politike dhe ekonomike të Lindjes së Mesme.
Ai nuk ishte një figurë e zakonshme politike. Ishte ushtarak, ekonomist, bankier, administrator shtetëror, organizator politik dhe kryeministër. Në një jetë që përfshiu fundin e Perandorisë Osmane, lindjen e administratave të reja arabe, periudhën e mandatit britanik dhe tragjedinë palestineze të vitit 1948, ai arriti të mbetej një prej aktorëve të rëndësishëm të këtyre zhvillimeve.
Historia e tij na kujton se gjurmët e shqiptarëve në botë nuk janë krijuar vetëm përmes luftërave dhe lëvizjeve të popullsisë, por edhe përmes institucioneve, diplomacisë, ekonomisë dhe politikës.
Ahmed Hilmi Pasha ishte një prej atyre personaliteteve që, ndonëse me rrënjë shqiptare, e lidhi jetën e tij me fatin e Palestinës. Dhe pikërisht për këtë arsye, ai mbetet një figurë me interes të veçantë për historinë e të dy popujve.
Shënim historik: Për këtë analizë janë veçanërisht të rëndësishme studimet e historianit palestinez Adel Manna mbi jetën dhe rolin e Ahmed Hilmi Pashës, si dhe të dhënat e enciklopedisë historike palestineze dhe studimet mbi elitën politike e ekonomike palestineze. Një prej studimeve të Manna-s trajton posaçërisht arsyet pse kontributi i tij është lënë në hije në historiografinë palestineze.
