Nga e drejta për ta dhënë provimin e jurisprudencës në gjuhën shqipe, te liria e studentëve për të shprehur qëndrimin e tyre: pse debati në Universitetin e Tetovës ngre pikëpyetje për raportin mes politikës dhe autonomisë akademike?
Çështja e dhënies së provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe ka kohë që ka dalë përtej një procedure të zakonshme administrative. Ajo është shndërruar në një debat për të drejtat gjuhësore, barazinë para institucioneve dhe mënyrën se si shteti i trajton studentët shqiptarë që përgatiten për të hyrë në profesionet juridike. Por, krahas përplasjes për zgjidhjen ligjore, një pyetje tjetër po merr rëndësi: sa të lirë ndihen studentët për ta shprehur publikisht qëndrimin e tyre, veçanërisht në një mjedis ku universiteti dhe politika shpesh ndërthuren?
Në qendër të këtij debati është edhe Universiteti i Tetovës, institucioni ku studiojnë një numër i madh i studentëve shqiptarë të drejtësisë. Ndërsa studentët e universiteteve të tjera kanë dalë me qëndrime publike dhe kanë paralajmëruar protesta, përfshirja publike e studentëve të Fakultetit Juridik të UT-së mbetet një çështje që kërkon më shumë qartësi.
Sipas pretendimeve që qarkullojnë në këtë debat, disa studentë mund të hezitojnë të shprehin hapur mbështetje për mundësinë e dhënies së provimit të jurisprudencës në shqip, për shkak të frikës nga pasoja të mundshme akademike dhe nga reagimet e profesorëve që, sipas këtyre pretendimeve, kanë lidhje me Bashkimin Demokratik për Integrim (BDI).
Këto pretendime, megjithatë, duhet të verifikohen përmes dëshmive konkrete të studentëve dhe përgjigjeve të personave të përmendur. Deri në një konfirmim të tillë, nuk mund të thuhet si fakt i dëshmuar se profesorë të caktuar kanë ushtruar presion. Por vetë ngritja e kësaj çështjeje shtron një pyetje me rëndësi publike: a mund të jetë një student plotësisht i lirë të mbajë qëndrim për një çështje që prek të ardhmen e tij profesionale, nëse mendon se qëndrimi i tij mund të ndikojë në marrëdhëniet me profesorët ose në rrugëtimin akademik?
Debati për provimin e jurisprudencës në gjuhën shqipe nuk është i ri dhe nuk mund të shkëputet nga diskutimet më të gjera për zbatimin e të drejtave gjuhësore në Maqedoninë e Veriut.
Më 31 gusht 2026, Kuvendi Studentor i Universitetit të Tetovës i kërkoi Ministrisë së Drejtësisë që provimi i jurisprudencës, provimi për noterë, provimi për përmbarues dhe provimet e tjera profesionale shtetërore të organizohen edhe në gjuhën shqipe. Në kërkesën e tyre, studentët theksuan se çështja u është adresuar disa herë institucioneve kompetente gjatë dy viteve të fundit, por pa një zgjidhje konkrete. Ata kërkuan që edhe materialet për përgatitje dhe pjesët e tjera të provimeve të jenë në dispozicion në shqip.
Kjo kërkesë dëshmon se çështja ka qenë pjesë e agjendës studentore edhe para përplasjes së fundit me Ministrinë e Drejtësisë.
Për studentët shqiptarë të drejtësisë, problemi nuk është thjesht se në cilën gjuhë do të përgjigjen gjatë një provimi. Provimi i jurisprudencës është një hap i rëndësishëm drejt ushtrimit të profesioneve juridike. Përmes tij, kandidatët synojnë të krijojnë mundësi për të vazhduar karrierën si avokatë, gjyqtarë, prokurorë apo në profesione të tjera të sistemit juridik, sipas kushteve ligjore përkatëse.
Prandaj, çështja e gjuhës së provimit lidhet drejtpërdrejt me mundësinë që studentët të dëshmojnë njohuritë e tyre profesionale në një gjuhë që e kanë përdorur gjatë studimeve. Nëse ata i kanë ndjekur ligjëratat, i kanë studiuar materialet dhe i kanë zhvilluar provimet universitare në shqip, është e kuptueshme që kërkojnë qartësi dhe siguri juridike për mënyrën se si do të organizohet provimi profesional.
Kjo nuk e përjashton nevojën për kritere të njëjta profesionale për të gjithë kandidatët. Përkundrazi, debati duhet të përqendrohet në mënyrën se si mund të sigurohen njëkohësisht standardet e njëjta të vlerësimit dhe zbatimi i të drejtave gjuhësore.
Gjatë vitit 2026, çështja e provimit të jurisprudencës në shqip ka nxjerrë studentë edhe në rrugët e Shkupit. Më 7 prill, studentët shqiptarë protestuan para Ministrisë së Drejtësisë, duke kërkuar që provimi të mund të zhvillohet në gjuhën shqipe. Mesazhi i tyre ishte se të drejtat e parashikuara në ligj duhet të zbatohen edhe në praktikë, e jo të mbeten vetëm në letër.
Protesta e prillit tregoi se një pjesë e studentëve nuk e konsiderojnë çështjen të zgjidhur dhe janë të gatshëm të përdorin protestën si mjet për të kërkuar përgjigje institucionale. Për ta, pritja e gjatë dhe mungesa e një zgjidhjeje të qartë krijojnë pasiguri për hapat e ardhshëm profesionalë.
Debati u rikthye fuqishëm në tetor, kur ministri i Drejtësisë, Jeton Shasivari, zhvilloi takime me përfaqësuesit e studentëve për të diskutuar një model të mundshëm të organizimit të provimit. Sipas raportimeve publike, propozimi i prezantuar parashihte që pjesa teorike të zhvillohej në gjuhën shqipe, ndërsa pjesa praktike në gjuhën maqedonase.
Ky propozim nuk i bindi përfaqësuesit e Lëvizjes Studentore dhe studentët e Universitetit “Nënë Tereza”, të cilët kërkuan që provimi të zhvillohet tërësisht në shqip. Më 21 tetor, përfaqësuesit studentorë deklaruan se nuk pajtohen me zgjidhjen e propozuar dhe paralajmëruan mundësinë e protestave. Ata argumentuan se nuk duan një zgjidhje të pjesshme, por zbatimin e plotë të asaj që e konsiderojnë të drejtë të garantuar me ligj dhe Kushtetutë.
Kështu, përplasja nuk është vetëm mes studentëve dhe ministrisë. Ajo përfshin edhe interpretimin e dispozitave ligjore, mënyrën e organizimit të provimit dhe përgjegjësinë e institucioneve për të ofruar një zgjidhje që të jetë e qartë, e zbatueshme dhe e pranueshme për kandidatët.
Në këtë situatë, studentët e Universitetit të Tetovës kanë një rol të veçantë. Ata janë pjesë e një institucioni ku studimet juridike zhvillohen në gjuhën shqipe dhe ku kjo çështje prek drejtpërdrejt interesat e studentëve të drejtësisë. Prandaj, qëndrimi i tyre publik, cilido qoftë ai, do të ndihmonte në pasurimin e debatit.
Kjo është pyetja që kërkon përgjigje.
Nëse studentët e UT-së mbështesin kërkesën për zhvillimin e provimit të jurisprudencës në shqip, ata kanë të drejtë ta thonë këtë hapur. Nëse nuk pajtohen me një model të caktuar të propozuar nga ministria, kanë të drejtë ta shpjegojnë kundërshtimin e tyre. Nëse mendojnë se duhet të ketë një zgjidhje tjetër ligjore, edhe ky qëndrim meriton të dëgjohet.
Por, nëse ekziston frikë se shprehja e një qëndrimi publik mund të sjellë pasoja në marrëdhëniet akademike, atëherë problemi do të ishte shumë më i madh se vetë debati për jurisprudencën.
Pretendimet për presion nga profesorë të lidhur me BDI-në janë serioze dhe nuk duhet as të shpërfillen, as të pranohen pa prova. Për t’i sqaruar ato, nevojiten dëshmi të drejtpërdrejta nga studentët, informacione konkrete për rastet e pretenduara dhe një përgjigje nga profesorët ose institucionet e përmendura. Universiteti i Tetovës dhe përfaqësuesit studentorë duhet të kenë mundësinë të sqarojnë nëse ka pasur shqetësime të tilla dhe si janë trajtuar ato.
Megjithatë, edhe pa e paragjykuar vërtetësinë e këtyre pretendimeve, një parim duhet të jetë i panegociueshëm: studentët nuk duhet të kenë arsye të frikësohen për shprehjen paqësore të mendimit të tyre. Nota, provimi dhe përparimi akademik duhet të varen nga kriteret akademike, jo nga qëndrimet politike apo nga mbështetja për një vendim të caktuar institucional.
Nëse ky parim vihet në dyshim, përgjegjësia për ta sqaruar situatën nuk bie vetëm mbi studentët. Ajo u takon edhe drejtuesve të universitetit, përfaqësuesve studentorë dhe profesorëve, të cilët duhet të sigurojnë një mjedis ku debati mund të zhvillohet pa frikë dhe pa ndërhyrje të papërshtatshme.
Në shoqëritë demokratike, universiteti duhet të jetë hapësirë e mendimit të lirë, debatit kritik dhe kërkimit të së vërtetës. Profesorët mund të kenë bindjet e tyre politike dhe të marrin pjesë në jetën publike, por autoriteti akademik nuk duhet të përdoret për të imponuar qëndrime politike te studentët.
Kjo vlen për të gjitha partitë, pa përjashtim. Nuk është e drejtë që një student të trajtohet ndryshe për shkak se mbështet një vendim të ministrit, kundërshton një propozim qeveritar ose nuk pajtohet me qëndrimin e një partie. Po aq e papranueshme do të ishte që studentët të përdoren si mbështetje politike për cilëndo palë.
Në debatin aktual për jurisprudencën në shqip, rreziku është që një kërkesë me përmbajtje juridike dhe arsimore të shndërrohet në një betejë mes partive. Njëra palë mund ta paraqesë veten si mbrojtëse të të drejtave gjuhësore, ndërsa tjetra mund ta akuzojë kundërshtarin për zvarritje ose për shfrytëzim politik të çështjes. Por studentët nuk duhet të mbeten peng të kësaj përplasjeje.
Ata kanë të drejtë të kërkojnë një zgjidhje konkrete, të pyesin pse çështja nuk është zgjidhur më herët dhe të kërkojnë që çdo propozim të vlerësohet sipas ligjit. Po ashtu, kanë të drejtë të mos pajtohen me asnjërën palë nëse mendojnë se propozimet e saj nuk i përmbushin kërkesat e tyre.
Pikërisht këtu matet pavarësia e një mjedisi universitar: Jo te fakti nëse studentët pajtohen me profesorët, por te mundësia që ata të mos pajtohen pa pasur frikë nga pasoja akademike.
